Wednesday, 8 November 2017

श्रीमद् छत्रपतींचे निधन- एक साधन चिकित्सा



रायगडाने अनेक सुखद आणि दुखद क्षण अनुभवले. त्यापैकीच एक म्हणजे छत्रपती शिवाजी राजांचे आकस्मिक निधन! १६७४ ला राज्याभिषेक झाल्यानंतर कुणाला वाटले पण नसेल की अवघ्या ६ वर्षात हा महान राजा हे जग सोडून जाईल म्हणून पण नियतीचा फेरा कुणास चुकतो का! ३ एप्रिल १६८०, चैत्र पौर्णिमा,शालिवाहन नृप शके १६०२ या दिवशी हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न पाहणारा माझा राजा निधन पावला! त्यानंतर हा लढा पुढे संभाजी महाराज, मग राजाराम महाराज, ताराराणी, शाहू महाराज आणि नंतर पेशवे असा सर्वांनी यशस्वीपणे चालवला आणि थोरल्या राजांनी पाहिलेले स्वराज्याचे स्वप्न पूर्ण करून त्याचे रूपांतर विशाल मराठा साम्राज्यात केले.

केवळ ५० वर्षे आयुष्य लाभलेला हा राजा अचानक मरण कसा पावला हा संशोधनाचा भाग आहे. काही म्हणतात थकव्यामुळे आजार होऊन ज्वर झाला, तर काही म्हणतात गुडघे रोगाने मरण पावला तर काही जण अष्टप्रधान मंडळातील लोकांवरच विष पाजल्याचा आरोप करतात. तर यामागे कोणते सत्य आहे हे ऐतिहासिक पुरावे पहिले की कळून येते. यातील काही पुरावे हे अगदी समकालीन आहेत, काही उत्तरकालीन आहेत, काही बखरी मधले आहेत, काही आपल्या लोकांनी लिहिलेले आहेत तर काही इंग्रजांनी लिहिलेले आहेत. मात्र या पुराव्यांमधून केवळ २ प्रकारची माहिती पुढे येते. एक म्हणजे ज्वर झाला होता अशी जी बहुतांश पुरावे थोड्या फार फरकाने सांगतात आणि दुसरी म्हणजे विषप्रयोग झाला अशी. यांमुळे या सर्व पुराव्यांची चिकित्सा करणे हे फार महत्वाचे ठरते. आपण प्रथम एका खाली एक लिखित पुरावे काय सांगतात ते पाहू म्हणजे त्यानंतर आपल्याला निष्कर्ष काढणे सोपे जाईल.


सभासद बखरीचे प्रथम पृष्ठ

१.       सभासद बखर-

कृष्णाजी अनंत सभासद या महाराजांच्या सल्लागाराने ही बखर राजाराम महाराजांच्या आज्ञेवरून लिहिली. हा सभासद महाराजांच्या पदरीच कामाला असल्याने त्याने लिहिलेल्या बखारीची विश्वासार्हता ही इतर अनेक बखरीपेक्षा कैक पटीने जास्त आणि सर्वमान्य आहे. सभासद असे सांगतो की, “मग काही दिवसांनी राजास ज्वराची व्यथा जाहाली.राजा पुण्यश्लोक.कालज्ञान जाणे.विचार पाहाता आयुष्याची मर्यादा झाली.असें कळून जवळील कारकून व हुजरे लोक होते त्यामध्ये सभ्य,भले लोक बोलावून आणिले.”

सभासद पुढे कुणा कुणाला बोलावले त्या माणसांची नावे सुद्धा देतो. ” बितपशील- कारकून - निळोपंत प्रधानपुत्र, प्रल्हादपंत, गंगाधरपंत [हे] जनार्दनपंताचे पुत्र, रामचंद्र निळकंठ, रावजी सोमनाथ, आबाजी महादेव, जोतीराव, बाळप्रभू चिटणिस हुजरे लोक - हिरोजी फरजंद, बाबाजी घाडगे, बाजी कदम, मुधोजी सरखवास, सुर्याजी मालुसरा, महादजी नाईक पानसंबळ.” या सर्व जाणत्या माणसांना राजांनी काही उपदेश केला, “त्यास सांगितले की आपली आयुष्याची अवधी जाली. आपण कैलासास श्रीचे दर्शनास जाणार. शरीर क्षीण देखून पन्हाळियावरि संभाजी राजे वडील पुत्र यांस सांगितले [होते] की 'तुम्ही दोघे पुत्र आपणास यांस राज्य वाटून देतो. आणि उभयता सुखरूप राहणे. म्हणोन सांगितले. परंतु वडील पुत्र संभाजी राजे यांनी ऐकिले नाही. शेवट आपला तो निदानसमय दिसताहे.” राजांचे अंत्यसंस्कार हे पुढे राजाराम महाराजांनी केले असा उल्लेख सभासद करतो.  

२.       याशिवाय इंग्रजांनी लिहिलेल्या पत्रात  सुद्धा राजांच्या मृत्यूबद्दल मृत्यूबद्दल माहिती मिळते. इंगलीश रेकॉर्ड्स मधील २८ एप्रिल १६८० रोजीचे हे पत्र, हे पत्र समकालीन आहे.

Wee have certaine news that Sevajee Rajah is dead. It is now 23 days since he deceased, it's said of a bloody flux, being sick 12 days. How affaires goes in his country wee shall advise as comes to our knowledge. At present all is quiett, and Sombajee Rajah is at Pornollah.

३.       जेधे शकावली-

जेधे शकावली ही कान्होजी नाईक जेधे यांच्या वंशजांकडून मिळवून छापण्यात आली. एक विश्वासाचे साधन म्हणून ही शकावली मानली जाते. त्यात लिहिले आहे,

“शके १६०२ रौद्र संवछर चैत्र शुध पौर्णिमा शनवारी दोप्रहरां दिवसां रायगडी सिवाजी राजे यांनी देह ठेविला

४.       मराठ्यांची बखर- ग्रांड डफ, मराठी अनुवाद डेव्हिड केपन

डफने ही बखर अनेक पत्रांचा आधार घेऊन लिहिली असल्याने अनेक जण याचा संदर्भ ,म्हणून वापर करतात परंतु ही तितकी विश्वासार्ह नाही. डफ म्हणतो,

“यानंतर शिवाजीचा अंतकाळ समीप आला. तो प्रकार असा, शिवाजी रायगडी असतां त्याला गुढघी म्हणून रोग झाला. तो प्रतिदिवशी वृध्धींगत होत चालला. मग त्याच्या योगेकारून मोठा ज्वर झाला. ज्वर आल्यापासून सातव्या दिवशी तो मृत्यू पावला.”

५.       श्रीमंत महाराज भोसले (शेडगांवकर) यांची बखर- मराठी रुमाल भाग १

“शके १६०२रौद्रनाम संवत्सरे फसली सन १०९० राज शके ७ या साली शिवाजी महाराज छत्रपती हे रायगडीच होते.तेथेच महाराज छत्रपती यांस व्यथा ज्वराची जाहाली,ते समई महाराज पुण्यश्लोकी व त्रिकालज्ञानी सर्व जाणते याणी आपला विचार पाहता तो औक्षमर्यादा जाहाली असे जाणोन जवळील अष्टप्रधान व सरकारकून व कारकून व कारभारी व सरदार व हुजरे वगैरे मंडळी यांस बोलावून आणिले.”

६.       ९१ कलमी बखर (भारतवर्ष)-

वाकसकर यांनी छापलेल्या या बखरीचा सुद्धा एक महत्वपूर्ण साधन म्हणून उपयोग केला जातो. त्यात लिहिले आहे की,
““नंतर राजे स्वामीस नवज्वर प्राप्त झाला. शके १६०२ रुद्र नाम संवत्सरे चैत्र शुद्ध १५ दोन प्रहरा, राजेस्वमी कैलासवासी झाले. सावधपणे संस्कार करून हरिदास कीर्तन करीत असता देह ठेवला.”

७.       Storia Do Mogor (असे होते मोगल-मराठी अनुवाद,ज.स. चौबळ)

निकोलाओ मनुची हा इटालीयन प्रवाशी होता. त्याने आपल्या पुस्तकात शिवाजी राजांची तसेच संभाजी राजांची व त्यांच्या कारकीर्दिची टिपणे काढून ठेवली आहेत. तो म्हणतो,

“तो(शिवाजी)सारखा मोहिमेवर चहुकडे फिरे या दगदगीने तो थकून गेला आणि रक्ताच्या उलट्या होऊन १६७९ मध्ये मरण पावला.”

८.       मासिरे आलमगिरी-

साकी मुस्तैदखान हा मनुष्य औरंगजेबाच्या पदरी होता. त्याने मासिरे अलामगिरी हा ग्रंथ लिहिला. त्यात तो म्हणतो की,

“आमदानीचे २३वे वर्ष १०९१ हि.(मे १६८०) घोड्यावरून रपेट करून आल्यावर त्याला(शिवाजीला) उष्णतेमुळे दोनदा रक्ताची उलटी झाली”

९.       शिवकालीन पत्रसारसंग्रह खंड २,लेखांक-२२८६,डाग रजिस्टर १६८०

ज्या डाग रजिस्टर मधील संदर्भ देऊन विषप्रयोग केला असा आरोप केला जातो तिथे विषप्रयोगाचा उल्लेख जरूर आहे परंतु तो सोयराबाई यांनी केला असा उल्लेख आहे.
“गोवळकोंड्याहून असे लिहून आले आहे की, शिवाजीराजाला त्याच्या दुसऱ्या बायकोकडून (म्हणजे सोयराबाई यांच्याकडून) विषप्रयोग झाला असावा”

१०.   तारीखे शिवाजी (सर जदुनाथ सरकार प्रकाशित, अनुवाद वि. स. वाकसकर (९१ कलमी बखर) –

as the maharajah's destined period of life had come to its end the queen's heart changed and she did an act (poisoning ?) Which made Shivaji give up his life

११.  History of Aurangzib (Vol. IV, Ssouthern India 1645-1689) -Jadunath Sarkar

सर जदुनाथ सरकार यांनी केलेला उल्लेख हा इंग्रजांच्या पत्रावरूनच केलेला दिसून येतो.

On 23rd. of March 1680,the Rajah was seized with fever and blood dysentery. The illness continued for twelve days. Gradually all hopes of recovery faded away, and then after giving solemn charges and wise counsels to his nobles and officers ....the maker of Maratha nation performed the last rites of his religion and then fell into trance, which imperceptibly passed into death.

आता या सर्व उल्लेखांमधून निष्कर्ष काय निघतात ते पाहू,

१.       वर दिलेल्या ९ संदर्भांपैकी ८ संदर्भ हे सांगतात की राजांचा मृत्यू हा आजारी पडूनच झाला होता. अर्थात नेमक्या कोणत्या आजाराने याबद्दलच्या तपशिलात फराज जाणवतो हे नक्की. परंतु त्यावेळी असलेले वैद्यकीय ज्ञान आणि दळणवळणाची साधने लक्षात घेता हा फरक होणे साहजिक आहे. दळणवळणाची साधने यासाठी की महाराष्ट्रात असणाऱ्या तत्कालीन परदेशी व्यापारांची पत्रे पहिली तर असे लक्षात येते की मृत्यू झाला का नाही याच्या बद्दलच त्यांच्या मनात शंका होती. जे इच्छूक आहेत त्यानी शिवकालीन पत्रसारसंग्रह खंड-२ मध्ये लेखांक २२४९ ते २२५३,२२५८ ते २२६१ ,२२७५,२२८१,२२८६,२३०२,२३०७ इत्यादी पत्रे जरूर वाचावी.

२.       अनेक जण हा मृत्यू विष पाजल्यामुळे झाला असा बिनपुरावी आरोप करतात आणि त्याचे खापर अष्टप्रधान मंडळातील लोकांवर करतात. यासाठी पुरावा म्हणून ते डाग रजिस्टरचा उल्लेख करतात. आता वर त्या पत्रातील उल्लेख आहे. ते पत्र सांगते की विषप्रयोग हा सोयराबाई यांनी केला. अर्थात हा तपशील सुद्धा चूकच आहे. कारण एक तर ही बातमी गोवळकोंडा येथून आली होती त्यामुळे तिची विश्वासार्हता किती असेल याबद्दल शंकाच आहे आणि दुसरे म्हणजे इतर कोणतीही साधने विष पाजल्याचा उल्लेख करत नाहीत. उलट ते हेच सांगतात की राजांनी मृत्यूशय्येवर असताना जाणत्या लोकांना बोलावून घेतले आणि चार उपदेशाचे शब्द सांगितले. यासाठी संदर्भ म्हणून सभासद बखर,चिटणीस बखर,९१ कलमी बखर व भोसले घराण्याची बखर इत्यादी पाहू शकता.

३.       तिसरा आरोप असा केला जातो की विषप्रयोग केला म्हणून संभाजी राजांनी अष्टप्रधान मंडळातील काही लोकांना जीवे मारण्याची शिक्षा दिली. या ठिकाणी लक्षात घेतले पाहिजे की संभाजी राजांनी जानेवारी १६८० मध्ये स्वतःस राज्याभिषेक करून घेतला. यावेळी अष्टप्रधानात त्यांनी जुन्या सर्व लोकांना जागा दिली होती. पुढे अण्णाजी दत्तो आणि काही लोकांनी पुन्हा संभाजी राजांविरुद्ध कट केला म्हणून त्यांना मृत्युदंड सुनावला. त्यामुळे जर शिवाजी राजांना विषप्रयोग झाला असता तर राजांचा मृत्यू झाल्यानंतर संभाजी राजांनी या सर्वांना देहदंड लगेचच का नाही सुनावला आणि त्यावर कडी म्हणजे अष्टप्रधान मंडळात पुन्हा सर्वांना का जागा दिली हा प्रश्न पुढे उभा राहतोच.

४.       भोसले बखर तसेच सभासद बखर यांमध्ये तर यादीच आहे की राजांच्या अंत्यसमयी कोण कोण उपस्थित होते अशी. ती वाचल्यावर दिसून येते की मोरोपंत, हंबीरराव मोहिते, अण्णाजीपंत दत्तो हे सर्व जण रायगडाच्या बाहेर होते. मृत्यूची वार्ता समजल्यानंतर ते रायगडी आले. अष्टप्रधान मंडळात ही तीन महत्वाची माणसे होती तीच अंतसमयी किल्ल्याच्या बाहेर स्वारीवर होती. त्यामुळे कट झाला असल्यास कधी झाला आणि कुणी केला हा एक प्रश्न पुढे उभा राहतो.

५.       सभासदाने ही बखर राजाराम महाराजांच्या सांगण्यावरून लिहिली असा उल्लेख तो करतो. आता महाराजांचे जेव्हा निधन पावले तेव्हा राजाराम महाराज रायगडावरच होते त्यामुळे सभासदाने लिहिलेले जर चूक असते तर मग राजाराम महाराजांनी त्याला विरोध नक्की केला असता.

६.       याव्यतिरिक्त सुद्धा अनेक पत्रे तसेच लेखक या घटनेचा उल्लेख त्यांच्या लिखाणात करतात. मात्र विस्तार भयास्तव ती सर्व साधने इथे देणे शक्य नाही परंतु जे जिज्ञासू आहेत त्यांनी ‘History of Sevagi and his successor, recent Conquerors in India by Father Pierre Joseph d'Orleans’, शिवकालीन पत्रसारसंग्रह खंड-२ मधील वर उल्लेख केलेली पत्रे, चिटणीस बखर, तारीखे शिवाजी, मराठी साम्राज्याची छोटी बखर, इत्यादी ऐतिहासिक पुरावे वाचूनच निष्कर्ष काढावा.

७.       छत्रपती शिवाजी राजांचा मूत्यू ही अत्यंत दुर्दैवी घटना आहे हे खरी आणि अशा घटनेवरून राजकारण केले जात आहे ही हे तर अतिशय धक्कादायक आहे. वर नमूद केलेल्या सर्व साधनांचा आणि पुराव्यांचा विचार करता हेच कळून येते की राजांचा मृत्यू हा अति थकव्यामुळे आजार होऊन झाला होता. त्यामुळे सोयराबाई यांनी विषप्रयोग केला किंवा अष्टप्रधान मंडळातील लोकांनी त्यांना मारले या बाजारगप्पांना काही अर्थ उरत नाही हेच खरे.

बहुत काय लिहिणे, आपण सुज्ञ आहात त्यामुळे आपण पुरावे वाचून निष्कर्ष काढाल असे वाटते.


संदर्भ साधने-

१.       एक्याण्णव कलमी बखर-वि.स.वाकसकर
२.       सभासद बखर- कृष्णाजी अनंत सभासद
३.       मराठी दप्तर,रूमाल पहिला(श्रीमंत महाराज भोसले यांची बखर)-वि.ल.भावे
४.       जेधे शकावली
५.       शिवकालीन पत्रसारसंग्रह
६.       English records on Shivaji
७.       History of Aurangzeb (vol. IV, southern India 1645-1689) -Sir Jadunath Sarkar
८.       History of the Marathas-Grant Duff (मराठी अनुवाद- कॅ.डेव्हीड केपन साहेब)
९.       Storia Do Mogor or Mogul India-Niccolao Manucci
१०.    मासिरे आलमगिरी – साकी मुस्तैदखान 

(माझ्या आधीच्या पोस्ट पेक्षा ही पोस्ट जराशी विस्तृत आहे आणि याहीपेक्षा जर विस्तृत पोस्ट वाचायची असेल तर http://sagarpadhye.blogspot.in/ या 'सागर पाध्ये' च्या ब्लॉगला जरूर भेट द्या!! )

© 2017, Shantanu Paranjape

Tuesday, 31 October 2017

‘शिवाजी न होता तो सुन्नत होती सबकी’





या टायटल ने पोस्ट टाकायला एक मोठे कारण आहे, मागे फेसबुकवर भुलेश्वर येथील भंगलेल्या मूर्तीची पोस्ट टाकली होती आणि त्यावर अनेक विद्वानांनी चर्चा केली आणि बऱ्याच लोकांचे असे मत बनले की हा विध्वंस धार्मिक नसून राजकीय होता. त्यासाठी त्यानी ‘औरंगजेबाची’ काही फर्माने देण्याचे आश्वासन सुद्धा दिले. (अर्थात अजून पर्यंत ती काही मिळाली नाहीत). पण औरंगजेब नक्की कोण होता किंवा तो किती धर्माभिमानी होता हे वाचायची उत्सुकता लागली होती. सर जदुनाथ सरकार यांच्यापेक्षा औरंगजेबाचा अभ्यास कुणी केला असेल असे मला वाटत नाही त्यामुळे त्याचेच पुस्तक मी वाचायला सुरुवात केली. त्यांच्याच पुस्तकातील काही वाक्य इथे देतो आहे. माझा काही शिवाजी राजांवर वगैरे अभ्यास काही नाही किंवा मला मराठी, हिंदी, इंग्रजी सोडून कोणतीही भाषा वाचता येत नाही पण सर जदुनाथ सरकार यांच्या औरंगजेबाच्या अभ्यासावर शंका घेण्याचे सामर्थ्य मजपाशी नाही त्यामुळे जशी वाक्ये आहेत तशीच देतो. ती वाचून सर्वांनी काय ते समजून जावे –

“त्याने हिंदू धर्माची शिकवण सांगणारे जे अनेक संप्रदाय होते ते मोडून टाकले. हिंदूंच्या पूजेची जी देवस्थाने होती त्यांचा त्याने विध्वंस केला. हिंदू तीर्थक्षेत्राच्या ठिकाणी ज्या यात्रा भरत त्याला त्याने बंदी घातली. सर्वसाधारण जीवनात हिंदूंचे स्थान हे अतिशय कमी प्रतीचे आहे हे दर्शविणारी निशाणी त्याना आपल्या अंगावर बाळगावी लागत असे आणि त्याशिवाय राज्यातील हिंदू प्रजेवर एक तर्हेचा खास आर्थिक बोजा लावण्यात येई. याशिवाय औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत हिंदुना फक्त एकाच तर्हेने जगण्याचा अधिकार होता. जोपर्यंत एखादा माणूस हिंदू म्हणून जीवन जगत होता तोपर्यंत त्यांना स्वर्ग व पृथ्वी ही सारख्याच तर्हेने बंद होती.”

-    संदर्भ- औरंगजेबाचा इतिहास (A Short History Of Aurangjeb) – सर जदुनाथ सरकार, अनुवाद भ. ग. कुंटे. (पृ. क्रमांक. ९६१)    

याच ग्रंथात आणखी अनेक वाक्ये आहेत, ती अशी
-       
  “त्याच्या अंगातील हे सारे गुण पक्षपाती होते. त्याचे मन हिंदूंच्या द्वेषाने भरलेले असे” – पृ. क्रमांक. ५

-   "कालांतराने प्रत्यक्ष सत्ता हातात आल्यावर त्याने हिंदुंवर जिझीया कर लावून त्याचा मनसुबा दाखवला. इतकेच नव्हे तर कशी विश्वेश्वराच्या मंदिराचा विध्वंस करण्यात आणि छत्रपती संभाजी यांना कैद केल्यावर ‘राजकीय विरोधक’ नव्हे तर हिंदूधर्मीय म्हणून हाल हाल करून मानण्यात औरंगजेबाने धन्यता मानली.” – पृ. क्रमांक. १७
-    
  “औरंगजेबाच्या पालमाऊ मोहिमेत त्याने पाठवलेल्या पत्रात तो असे म्हणतो की, “राजा मुसलमान होत नसल्यास त्याचा नाश करावा.” – पृ. क्रमांक. २२५

याउपर औरंगजेबाने केलेल्या हिंदू मंदिरांच्या नाशाची उदाहरणे पाहू –

1.       १६४४ मध्ये गुजरातच्या सुभादारीवर असताना औरंगजेबाने अहमदाबाद येथील चिंतामणीचे नवीन बांधलेले देवालय एका गायीची कत्तल करून बाटवले आणि पुढे त्याचे मशिदीत रूपांतर केले. त्यावेळी त्यानी गुजरात मधली अनेक देवालये पाडली.

2.       ओरिसा प्रांतातील कटकपासून मेदिनीपुरच्या दरम्यान असणाऱ्या प्रत्येक खेड्यातील अधिकाऱ्यांना त्याने निरोप पाठवला की मागील १०-१२ वर्षात बांधण्यात आलेले प्रत्येक देऊळ पाडून टाका.”

3.       ९ एप्रिल १६६९ रोजी त्याने एक सर्वसाधारण फतवा काढला त्यानुसार ‘काफरांच्या सर्व शाळा व देवालये’ पाडून टाकण्यात यावी.

4.       दारा शुकोहने मथुरेच्या मंदिराला एक दगडी कठडा बांधला आहे असे जेव्हा याला कळले तेव्हा त्याने तो कठडा पाडून टाकण्याचा हुकुम काढला.

5.       याउपर त्याने १६७० च्या जानेवारीत ते देऊळ साफ पाडून टाकण्यात यावे आणि मथुरेचे नामकरण इस्लामाबाद असे ठेवण्यात यावे असा हुकुम पाठवला.

6.       १६८० मध्ये जयपूर या राज्याची राजधानी असलेल्या अंबर येथील देवळांचा विध्वंस केला. लक्षात घ्या जयपूर हे मांडलिक होते मुघलांचे.

7.       १६७४ मध्ये गुजरातच्या सुभ्यातील धार्मिक सनदांच्या रूपाने हिंदूंच्या ताब्यातील सर्व जमिनी जप्त करण्याचा हुकुम याने दिला.


अजून काही औरंगजेबाची ‘राजकीय कृत्ये’

१.       ९ मे  १६६७ रोजी मुसलमान विक्रेत्यांना द्यावी लागणारी जकात त्याने पूर्णपणे रद्द केली पण हिंदुना ती कायम ठेवण्यात आली.

२.       एखादा हिंदू मुसलमान झाल्यास त्यांना मोठ्या मोठ्या बक्षीसा तो देत असे तसेच सरकारी नोकरीत मोठ्या मोठ्या जागा देत असे.

३.       हिंदूंचा सण दिवाळी आणि होळी हे सण गावाबाहेर साजरे करण्यात यावेत असा हुकुम त्याने काढला.

४.       सरकारी नोकरीत मुसलमान असले पाहिजेत असा नियम त्याने काढला.


उदाहरणे देऊन हात थकतील पण उदाहारणे संपणार नाहीत. एवढी सारी उदाहरणे देऊन सुद्धा काही जण औरंजेबाच्या दरबारातील एका फारसी फर्मानाचा उल्लेख करतात ज्यात ‘औरंगजेबाने पैसे घेऊन मंदीर पाडले नाही’ असा उल्लेख असतो आणि त्यावरून औरंगजेबाचा राज्य विस्तार हा फक्त राजकीय होता आणि धर्माची जोड नव्हती असे प्रतिपादन करतात तेव्हा खरेच वाईट वाटते. एक उदाहरण ते ही लाचखोरीचे आणि त्याच्या विरुद्ध ही इतकी सारी!!! श्री. गजानन मेहेंदळे सरांच्यामते असे कोणतेही फर्मान नाही हे विशेष.

मला औरंगजेबाबद्दल वैयक्तिक वाद मुळीच नाही. तो किती साधा होता, त्याला खर्च करायला आवडत नसे, फलाण-बिलाण जरूर असेल. औरंगजेब इतिहास आहे आणि इतिहास म्हणूनच वाचला गेला पाहिजे हे खरे आहे. पण मज सारख्या सामान्य वाचकाला इतक्या स्वच्छपणे जे दिसू शकते ते शिवाजी राजांचा अनेक वर्षे अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांना कळू नये यात दुर्दैव आहे. यापेक्षा सर जदुनाथ सरकारांचे पुस्तक एकदा वाचले असते तर कदाचित औरंगजेब नकीच कळला असता. औरंगजेबाचे स्वधर्मवेड लपवून पुढच्या पिढीला सांगून काय हाशील?? अनेक जण म्हणतात शिवाजी कळण्यासाठी औरंगजेब कळायला हवा, अगदी खरे आहे ते. औरंगजेबाचे धर्मवेड पाहून राजांना समर्थांनी दिलेले विशेषण लागू पडते ते म्हणजे ‘या भूमंडळाचे स्थायी धर्मरक्षी ऐसा नाही’....!!



© 2017, Shantanu Paranjape

Friday, 29 September 2017

भारतातील शक्तीपूजन आणि गजलक्ष्मी




पूर्वप्रकाशित- सामना- उत्सव पुरवणी दिनांक २४ सप्टेंबर २०१७

सध्या सर्वत्र नवरात्रीची धामधूम सुरु आहे. पुढचे काही दिवस अनेक जण आपापल्या आराध्य देवींची पूजा अर्चा करण्यात व्यस्त असतील. काही जणांची देवी दुर्गा असेल तर काही जणांची लक्ष्मी परंतु यामागे भक्तीभाव हा सारखाच असतो. हे नऊ दिवस स्त्रीशक्तीचा जागर संपूर्ण भारत देश घालणार एवढ मात्र खरे. भारतात शक्तीची उपासना करणे ही काही नवी गोष्ट नाही तर त्यामागे ऐतिहासिक महत्त्व सुद्धा आहे. या लेखाद्वारे प्राचीन भारतात होणाऱ्या शक्तीच्या उपासनेचे महत्त्व आपण जाणून घेऊ.

संपूर्ण जगात केल्या जाणाऱ्या प्राचीन उपासनेत शक्तीच्या उपासनेला फार महत्त्व आहे. कदाचित आपल्या आयुष्यात असणाऱ्या स्त्रीच्या महत्वामुळे ही उपासना केली जात असावी. भारतात किंवा भारताबाहेर अनेक ठिकाणी त्यात प्रामुख्याने बलुचिस्तान असो किंवा इराण असो, सिरिया, इजिप्त असो या सर्व ठिकाणी आज भारतात ज्या शक्तीप्रतिमा म्हणून ओळखल्या जातात तशाप्रकारच्या अनेक मूर्ती सापडल्या. यावरून हे कळून येते की या उपासनेचे धागेदोरे किती दूरवर पसरलेले होते. भारतात सुद्धा जे उत्खनन झाले त्यात ज्या मूर्ती सापडल्या त्यांचा काळ हा इसवीसन पूर्व २५०० इतका मागे नेता येतो. यावरून शक्तीपूजा ही संकल्पना किती जुनी गोष्ट आहे हे आपल्याला लक्षात येते. अर्थात यातील बऱ्याच मूर्ती या मातीच्या होत्या आणि निरनिराळ्या स्वरूपातील होत्या. परंतु ज्या मूर्ती सापडल्या त्यांवरून एकंदर त्यांची वर्गवारी करता येते. या मूर्तींवरून दिसून येते की प्राचीन काळात शक्तीपूजा ही तीन रूपात केली जात असे. एक म्हणजे दिगंबर रूप म्हणजेच संपूर्ण नग्न, दुसरे म्हणजे बाळांसह (हे ही बहुधा नग्नरूप असायचे) आणि तिसरे म्हणजे स्त्रीचे शरीर परंतु चेहरा हा मनुष्याचा नसून त्या जागी एखादे फूल किंवा प्राण्या-पक्ष्याचे तोंड.



प्राचीन काळात होत असणाऱ्या हा शक्तीपूजेचा प्रभाव आपल्याला अनेक ठिकाणी दिसून येतो. त्यात प्रामुख्याने दिसून येतो तो विविध प्रकारच्या नाण्यांवर. भारतात आढळलेल्या अनेक प्राचीन नाण्यांवर लक्ष्मीची रूपे दिसून येतात. त्यांना लक्ष्मी, गजलक्ष्मी अशा नावांनी ओळखले जातात. महाराष्ट्रात सुद्धा भटकंती करताना गजलक्ष्मी हा शिल्पप्रकार बऱ्याच ठिकाणी आढळून येतो. बऱ्याच नाण्यांवर आपल्याला पार्वती स्वरूपात ही देवी आढळून येते. कुठे कुठे हीला ननैया असे म्हणाले जाते. या ननैयाला चंद्राची मुलगी, देवांची अधिदेवी, तसेच स्वर्ग पृथ्वीला अलोकीत करणारी तसेच युद्ध, शस्त्र, राजदंड आणि प्रेम यांची अधिष्ठात्री देवी समजतात. मित्र राजांच्या काही नाण्यांवर कमळावर उभी असलेली देवी दिसून येते.

यासर्वांमध्ये ज्या शक्तीची मोठ्या प्रमाणावर आराधना केली जाते ती म्हणजे लक्ष्मीदेवी. आज सर्वसामान्यपणे हिला आपण लक्ष्मी म्हणतो किंवा गजलक्ष्मी असा शब्दप्रयोग वापरतो. परंतु प्राचीन काळात ‘पद्मा’ किंवा ‘श्री’ ही नावे गजलक्ष्मीसाठी वापरली जात असत. आज अंक ठिकाणी जेव्हा आपण भटकायला जातो तेव्हा आपल्याला ही गजलक्ष्मी दिसून येते. दोन्ही बाजूला हत्ती आणि मध्ये देवीची प्रतिमा असे याचे स्वरूप असते. असे मानतात की हे हत्ती देवीला स्नान घालत आहेत. येथे लक्ष्मीला पृथ्वीचे रूप तर हत्तींना मेघांचे रूप मानले जाते. अशाप्रकारे धरणीला मेघांनी घातलेले स्नान हे पावसाचे सूचक आहे तसेच ऐश्वर्य, संपन्नता यांची ही निशाणी आहे. अर्थात हा एक समज आहे परंतु कदाचित या समजामुळेच भारतीयांमध्ये लक्ष्मीला मानाचे स्थान आहे आणि जिथे जिथे लक्ष्मी निवास करते तिथे तिथे ऐश्वर्य आणि संपन्नता टिकून राहते असे म्हणतात. अनेक ठिकाणी ही लक्ष्मी कमळ आणि बाळ घेऊन बसलेली दिसून येते. तर कधी उजव्या हातात मद्याचा पेला आणि डाव्या हातात कमळ घेऊन बसलेली दिसून येते. तसेच अनेक ठिकाणी ती कुबेरासह दाखवलेली दिसून येते. बऱ्याच ठिकाणी आढळणाऱ्या सप्तमातृकांमध्ये लक्ष्मीचा समावेश केलेला आपणास दिसून येतो. आर्य आणि राक्षस अशा दोघांमध्येही तिला मानाचे स्थान होते. याचे उदाहरण मध्ये रामायणात रावणाचे जे पुष्पक विमान होते त्यावर गजलक्ष्मीचे चिन्ह होते. भरहूत आणि सांची येथील बौद्धस्तूप, तसेच उडीसातील खंडगिरीच्या जैनगुंफा येथे अनेक कलाकृती लक्ष्मीची शिल्पे काढून सजवल्या आहेत. यांवरून असे कळून येते की प्राचीन भारतात ज्या तीन प्रकारच्या कला आढळून यायच्या प्रामुख्याने बौद्ध, ब्राह्मणी किंवा जैन या तीनही कलांमध्ये लक्ष्मीचा आदर केलेला आपल्याला दिसून येतो.




याशिवाय भारतात अजून एक देवीचे रूप आढळून येते ते म्हणजे वसुंधरा. बऱ्याच विद्वानांच्या मते वसुंधरा हे लक्ष्मीचेच रूप आहे. दोन मासे हातात घेऊन उभी असलेली एक देवी शुंग आणि कुषाण काळात प्रसिद्ध होती परंतु नंतरच्या काळात या देवीचे अस्तित्व जाणवतच नाही हे विशेष. याशिवाय भारतातील शक्तीपूजेत सप्तमातृकांचे स्थान मोठे महत्वाचे आहे. त्याबद्दलची माहिती ही आपण पुढे घेऊच!!

अशी ही प्राचीन भारतातील शक्तीपूजा..!! प्राचीन भारतात असलेले स्त्रीचे समाजातील प्रमुख स्थान यातून दिसून येते.

संदर्भ – भारतीय मूर्तीशास्त्र – नि. पु. जोशी


सर्व फोटो- इंटरनेट         

© 2017, Shantanu Paranjape


Tuesday, 29 August 2017

रणमर्द बाजीप्रभू देशपांडे

बाजीप्रभू देशपांडे चित्र संदर्भ- पावनखिंडीचा रणझुंझार- माधव दवारकानाथ कारखानीस  

अनेक वेळा बाजीप्रभू कोण होते आणि त्यांचे कार्य काय असे अनेक प्रश्न 'इतिहासाचे पुनर्लेखन’ करणारी अनेक मंडळी करत असतात. अर्थात हे सर्व प्रश्न निराधार आहेत हे उपलब्ध पुराव्यानिशी सिद्ध झाले आहेच परंतु ही समाजकंटक मंडळीं या पुर्याव्याना जुमानत नाहीत! असो काही का असेना परंतु बाजीप्रभू  हे नाव इतिहासात मात्र प्रचंड गाजले आणि एखाद्या नरव्याघ्र्याप्रमाणे या मावळ्याने पराक्रम करून आपला देह ठेवला! याच शूर सेनानीला नमन करण्यासाठी हा लेखप्रपंच!!

बाजीप्रभू देशपांडे या व्यक्तिमत्वाबद्दल फारसे पुरावे उपलब्ध नसले तरी ‘प्रभूरत्नमाला’ या ग्रंथात त्यांचा थोडाफार इतिहास दिला आहे तो असा, “बाजीप्रभूंचा जन्म हा भार्गव गोत्रात झाला. ते भोर पासून ३ मैलांवर असलेल्या सिंध गावी जन्मले. त्यांचे आडनाव प्रधान असे होते. तेराव्या शतकात मुसलमान लोकांनी मांडवगडचे हिंदू साम्राज्य खालसा केल्यामुळे जी काही प्रभू घराणी दक्षिणेत उतरली त्यात ‘रघुनाथ देवराव प्रधान’ हे होते. पुढे दक्षिणेतील राजांकडून व बहामनी राजांकडून जी वतने व अधिकार मिळाले त्या हुद्द्यावरून मिळालेली प्रधान, देशपांडे, चिटणवीस, गडकरी, कुलकर्णी अशी उपनावे प्रचारात आहेत.”
बाजीप्रभू यांचा पुतळा!! फोटो- आंतरजाल (अतिशय आवेशपूर्ण असलेला हा पुतळा पाहिला की उर अभिमानाने भरून येतो
“भोर तालुक्यातील रोहिडा किल्ल्यावर विजापूरचे सरदार असलेले कृष्णाजी बांदल देशमुख हे किल्लेदार होते. बाजीप्रभूंचे आजे ‘पिलाजी’ व वडील ‘कृष्णाजी’ हे बांदलांकडे दिवाण म्हणून काम करत असत.  बाजीप्रभूंच्या वडीलानी मोठा पराक्रम केल्याने त्यांना ५२ गावचा देशपांडेपणाचा व कुलकर्णीपणाचा हक्क मिळाला होता. अशा या थोर परंपरेत जन्मलेले बाजीप्रभू हे स्वतःच्या कर्तबगारीतून पुढे आलेले सेनानी होते.”

बांदलांचे दिवाण सोडून इतर कोणती कामे केली असा प्रश्न कुणी विचारला तर त्याला हे अस्सल पत्र दाखवा!! पत्रातील मजकूर असा,

 “मशहुरुल अनाम बाजप्रभू प्रति शिवाजी राजे. कासलोलगड हिरडस मावळमध्ये आहे. तो गड उस पडला. याचे नाव मोहनगड ठेवून किल्ला वासवावा ऐसा तह. तरी तुम्ही मोहनगड गडावरी अळंगा मजबूत करून, किला मजबूत करून मग तुम्ही किल्ल्याखाली उतरणे मोर्तबसुद”

पत्राचा साधारण अर्थ हिरडस मावळत एक ओस पडलेला किल्ला आहे. त्याचे नाव मोहनगड ठेवून, किल्ल्याची डागडुजी करून किल्ला उतरून खाली येणे असा हुकुम शिवाजी राजांनी बाजीप्रभू यांना दिलेला दिसून येतो.
बाजीप्रभूंचा पन्हाळा वेढ्यातील पराक्रम हा सर्व श्रुतच आहे. त्यामुळे त्याबद्दल काही सांगत नाही बसत. पावनखिंडीच्या पराक्रमाचे वर्णन बाबासाहेब पुरंदरे यथार्थ करतात. ते म्हणतात, 
”काय माणसे ही! ही माणसे महाराष्ट्राचा संसार थाटण्यासाठी जन्माला आली. स्वताच्या जीवाची  यांना पर्वा काय. यांच्या एका हातावर तुळशीपत्रे उमलत होती अन दुसऱ्या हातात निखारा फुलत होता आणि महाराजांना ती आपल्या निशःब्द प्रेमाने विचारत होती, ‘महाराज! सांगा यातले संसारावर, घरदारावर काय ठेवू!!? धन्य धन्य महाराष्ट्र! धन्य महाराष्ट्राची जातकुळी!!   
चिटणीस बखरीत स्वारीनंतरचा उल्लेख आढळून येतो तो असा, “बाजी देशपांडे स्वामीकार्याकरता खर्च झाले. शिपाईगिरीची शर्त झाली., त्यांचे लेक बाळाजी बाजी यांसी आणून नावाजून त्यांची ‘सरदारी’ त्यांस दिली. त्याचे सात भाऊ होते. त्यांस आणून पालख्या व तैनात करून दिल्या. मावळे लोकांची सबनिशी सांगितली. बक्षीस दिले”. बाजीप्रभू यांच्या मुलाचे नाव बाळाजी होते का बाबाजी होते याचा खुलासा नाही झाला कारण कुलकर्णी यांनी लिहिलेल्या बाजी प्रभू यांच्यावरील पुस्तकात ही सरदारी बाबाजी प्रभू यांना दिली आहे असा उल्लेख आढळतो. तसेच १६७८ मध्ये झालेल्या सावनूर येथील लढाईत हंबीरराव मोहिते यांच्यासोबत बाबाजी प्रभू हा सुद्धा होता असा उल्लेख आढळतो.
अनेकजणाच्या मते ही लढाई गजापुरच्या खिंडीत न होता विशालगडाच्या इथे झाली पण त्याने बाजीप्रभूंच्या पराक्रमावर काहीच कमीपणा येत नाही!! त्या लढाईत बाजीप्रभू यांनी स्वराज्यासाठी बलिदान दिले आणि अमर झाले हेच इतिहासाच्या दृष्टीने महत्वाचे आहे असे वाटते.

यशवंतराव चव्हाण यांनी पावनखिंडीचा रणझुंझार- माधव दवारकानाथ कारखानीस या पुस्तकाला दिलेला अभिप्राय


संदर्भ पुस्तके-
१. प्रभूरत्नमाला
२. पावनखिंडीचा रणझुंझार- माधव दवारकानाथ कारखानीस  

© 2017, Shantanu Paranjape

Monday, 28 August 2017

महाराष्ट्रातील आगळे वेगळी गणपती

पूर्वप्रकाशित सकाळ साप्ताहिक गणपती विशेषांक दिनांक १९/०८/२०१७ - इथे पहा  


    महाराष्ट्रात गणेशाचे पूजन ही तशी जुनीच परंपरा!! अनेक वर्षांपासून या आपल्या लाडक्या देवतेची पूजा महाराष्ट्रातील सर्व भाविक करत आले आहेत. गावाच्या वेशीवर असणारा हा देव! साधारण तिसऱ्या किंवा चौथ्या शतकात याचा समावेश इतर देवतांच्या मांदियाळीमध्ये झाला असावा हा कयास! त्यामुळे जुने ओबडधोबड रूप सोडून याला मोठे कान, सोंड असे आत्ताचे रुपडे सुद्धा याच कालावधीत मिळाले असावे. भारतात लिहिलेल्या वेगवेगळ्या पुराणात तर याला इतके महत्त्व मिळाले की या देवतेला पुढे अग्रपुजेचा मान मिळाला. ‘प्रथम तुला वंदितो’ करीत महाराष्ट्रातील अबाल-वृद्ध याची मनोभावे सेवा करत आले आहेत.

   महाराष्ट्रातील गणपतींचे मला विचाराल तर मी दोन प्रकारात वर्गीकरण करेन!! एक म्हणजे प्रसिद्ध असलेले आणि दुसरे म्हणजे अतिशय वेगळे रूप असणारे परंतु फारसे प्रसिद्ध नसलेले. प्रसिद्ध गणपतींमध्ये मग अष्टविनायक, मुंबईतील सिद्धिविनायक असे गणपती येतील तर दुसऱ्या प्रकारात भुलेश्वरचा स्त्रीरूपातील गणपती किंवा भोरगिरी येथील गणेश मुर्ती, त्रिशुंड गणपती असे अनेक येतील. तर या लेखात आपण अशाच काही अप्रसिद्ध गणपतींची माहिती घेणार आहोत. या गणपतींची रूपे अनेक आहेत. कधी स्त्रीरूपात तर कधी सहा हात असलेला पण भक्तीभाव मात्र सगळीकडे सारखेच!! चला तर मग करूया सफर काही आगळ्या वेगळ्या गणपतींची-




१.भुलेश्वरची वैनायकी-

पुण्यापासून काही अंतरावर असणारे भुलेश्वर हे प्राचीन शिवालय तसे बऱ्यापैकी नावाजलेले. अगदी गर्दीने ओसंडून वाहत नसले तर नजरेत भरावी इतकी गर्दी याठिकाणी वर्षातले बाराही महिने असते. आलेले बरेसचे पर्यटक हे मंदिरातील भग्न मूर्तीसोबत फोटो काढण्यात धन्यता मानतात. पण फार थोडे लोकं हे संपूर्ण मंदीर हे चिकित्सक नजरेने बघतात. याच मंदिरात आहे एक आगळी वेगळी मूर्ती आणि ती म्हणजे स्त्रीरूपातील गणपतीची. याला सर्वसामान्यपणे वैनायकी असेही म्हणतात. ‘वैनायकी’ हे नाव ऐकून अनेकांना वैनायकी चतुर्थी जरूर आठवली असेल.

मंदिराच्या प्रदक्षिणा मार्गावर चालू लागले की गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या बाजूला अगदी समोरच वर पाहिले असता या मूर्तीचे दर्शन घडते. तीन मातृकांच्या समुहात स्त्रीरूपातील गणपतीचा समावेश केलेला आपल्याला आढळून येतो. प्राचीन वाङ्मयात चौसष्ट योगिनींच्या यादीत या गणेशाचा ‘वैनायकी’ असा केलेला आढळतो. तसेच या देवतेस ‘विनायकी, लंबोदरी, गणेश्वरी अशा नावांनीसुद्धा संबोधले जाते. वेरूळच्या कैलास लेण्यात सुद्धा अशा प्रकारचे शिल्प आढळते. भुलेश्वर येथील वैनायकी ही शिल्पे पद्मासनात बसलेली असून सालंकृत आहे तसेच खाली मूषक सुद्धा आहे. एका प्राचीन ग्रंथात हिचा उल्लेख शक्तीगणपती असा सुद्धा केला गेला आहे. अंबेजोगाई येथील मंदिरात सुद्धा अशा प्रकारची वैनायकी दिसून येते. महाराष्ट्रात ज्या सात मातृका प्रसिद्ध आहेत त्यात वैनायकीचा समावेश गणपतीची शक्तीदेवता म्हणून केला गेला आहे. तर ही एक वेगळी मुर्ती पाहण्यासाठी भुलेश्वरची भेट अगदी मस्ट ठरते.
जायचे कसे- पुणे-हडपसर-यवत-भुलेश्वर हे अंतर साधारणपणे ५५ किमी आहे. तसेच पुण्याहून सासवडमार्गे सुद्धा एक रस्ता भुलेश्वर येथे जातो. गाडी थेट मंदिराजवळ जाते.



२. त्रिशुंड गणपती-
नावातच सारे काही असणारा हा गणपती पुण्यातील सोमवारपेठेसारख्या भर वस्तीत वसला आहे. त्री म्हणजे तीन आणि शुंड म्हणजे सोंड. तीन सोंडा असलेला गणपती तो त्रिशुंड गणपती इतका साधा सरळ अर्थ. त्रिशुंड गणपतीचे मंदीर हा पेशवाईतील सुंदर वास्तुकलेचा नमुना तर आहेच परंतु या मंदिरातील गणेशाची ही मूर्ती आणि तिचे भाव तर आवर्जून पाहण्यासारखे आहेत.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात असलेली गणेश मूर्ती अत्यंत सुंदर आहे ह्या मूर्तीचे वैशिष्ट्य  म्हणजे या गणेशमूर्तीला एक मुख, तीन सोंडा, सहा हात आणि मोरावर आरूढ असलेली हि सुंदर मूर्ती नेत्रदीपक आहे. हि मूर्ती संपूर्ण शेंदुर्चर्चीत आहे  या मूर्तीमध्ये शेजारी रिद्धी देखील बसलेली दाखवली आहे. या गणेशमूर्तीला तीन सोंडा दाखवल्या असून एक सोंड हि मोदकपात्रास स्पर्श करताना दिसते, दुसरी सोंड हि पोटावर रुळताना दिसते तिसरी सोंड हि  रिद्धीच्या हनुवटीवर आहे असे आपल्याला दिसून येते. या सुबक गणेशमूर्तीस सहा हात असून वरच्या बाजूच्या डाव्या हातात परशु धरलेला आपल्याला दिसतो, खालच्या उजव्या हाताकडे पाहिले असता मोदकपात्र धरलेले आपल्या पहावयास मिळते, मधल्या उजव्या हातामध्ये शूल बघायला मिळते, वरच्या उजव्या हातामध्ये अंकुश बघायला मिळतो, मधल्या डाव्या हातामध्ये पाश बघायला मिळतो, तसेच खालचा डाव्या हाताने डाव्या बाजूच्या मांडीवर बसलेल्या रिद्धीला आधार दिलेला आपल्याला पहावयास मिळतो. अशी हि सुंदर गणेशमूर्ती अगदी पाहवत राहावी अशीच आहे.
जायचे कसे- पुण्यातील सोमवार पेठेत नागेश्वर मंदिराशेजारीच हे मंदीर आहे.



३. पर्वत उर्फ हडसर किल्यावरील देखणी गणेश मूर्ती-
जुन्नर हे नाव घेतले कि पहिले नाव समोर येते ते शिवनेरी किल्याचे आणि शिवाजी महाराजांच्या जन्मस्थानाचे. या शिवनेरी किल्याच्या प्रभावळीमध्ये अनेक जीवधन, चावंड, हडसर, निमगिरी यांसारखे  बलाढ्य किल्ले उभारले गेले. यातील हडसर हा किल्ला शिवनेरी किल्यापासून अगदी जवळ असणारा परंतु अतिशय भक्कम किल्ला. ट्रेकर लोकांच्या आवडत्या अशा या किल्ल्यावर जे शंकराचे मंदिर आहे त्या मंदिराच्या डाव्या बाजूच्या कोपऱ्यामध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण गणपतीचे शिल्प बघायला मिळते. चतुर्भुज असलेली हि मूर्ती देखणी आहे. या मूर्तीच्या डाव्या वरच्या हातामध्ये परशु आणि उजव्या हातामध्ये देखील परशु बघायला मिळतो तसेच डावा हात हा डाव्या मांडीवर ठेवलेला आढळतो आणि उजव्या हातातील मोदक सोंडेने खाताना आपल्याला दिसते या मूर्तीचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे या मूर्तीच्या चारही हात, पाय, आणि मुकुटावर माळांची नक्षी आपल्याला बघावयास मिळते. तसेच डोक्यावर नागाचा फणा देखील कोरण्यात आलेला आपल्याला बघायला मिळतो.

जायचे कसे- पुणे-जुन्नर-हडसर हे अंतर साधारणपणे १३० किमी आहे. मुंबईवरून येणारे पर्यटक हे माळशेज घाट मार्गे जुन्नर येथे येऊ शकतात.


४. कर्जत जवळील कडावगावचा ' दिगंबर सिद्धीविनायक'-

कर्जत तालुका हा रायगड जिल्ह्यातील निसर्गरम्य परिसर. हा परिसर आजही हिरवाईने नटलेला आहे. एका बाजूला अगदीच हाकेच्या अंतरावर मुंबई सारखे महानगर तर एका बाजूला अगदी सख्खे शेजारी असलेले ' शेखरू ' खारी साठी आणि बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक प्रसिद्ध असलेले भीमाशंकर. याच तालुक्यामध्ये एक गणेशाचे सुंदर मंदीर आहे आणि ते म्हणजे कडावगावचा ' दिगंबर सिद्धीविनायक'. मंदिराचे आवार अत्यंत मोठा असून मंदिरामध्ये फारशी वर्दळ नसते.

मंदिराच्या द्वारात ' जय-विजय ' सारखे दोन गणपती आपल्याला पहायला मिळतात अत्यंत सुबकरित्या हे गणपती दरवाजाच्या दोन्ही बाजूस कोरलेले आहेत. मंदिराच्या गाभाऱ्यात गेल्यावर आपल्याला गणेशाची सुंदर आणि सुबक पाषाणमूर्ती पहावयास मिळते. ही गणेशमूर्ती बरीच मोठी असून साधारणपणे ३.५ ते ४ फुट इतकी उंची असावी. ही पाषाणातील गणेशमूर्ती ' एकदंतं शूर्पकर्णकम ध्यायेत सिद्धीविनायकमं ' अश्या श्लोकात वर्णन केल्याप्रमाणे आहे म्हणजेच हे दिगंबर गणेशमूर्ती यज्ञोपवितधारी आणि  दिगंबर रूपामध्ये आहे. हे मंदीरसुद्धा फारसे प्रकाशझोतात नसल्याने स्थानिक सोडल्यास फारशी वर्दळ याठिकाणी नसते.

जायचे कसे- पुणे-लोणावळा-खोपोली-कर्जत हे अंतर साधारणपणे १०० किमी असावे. मुंबई येथून तर कर्जत येथे जाण्यासाठी थेट लोकल सेवा आहे.



५. वीरगळावरील गणपती किंवा गणेश वीरगळ-

तुम्ही कदाचित हे वाचून म्हणाल की वर तर ठिकाणांची माहिती देत असताना अचानक विरगळ कुठून आला मधेच. वीरगळ या शब्दाचा सोपा अर्थ म्हणजे युद्धात वीरगती प्राप्त झालेल्या वीराचे स्मारक. या स्मारकावर त्या योद्ध्याच्या उपास्य देवतेचे शिल्प कोरण्यात येते. महाराष्ट्रातील बहुतांश ठिकाणी ही देवता प्रामुख्याने महादेव असते पण काही काही ठिकाणी इथे गणपती सुद्धा आढळून येतो. गणेशाचे हे रूप अगदी वेगळे म्हणावे असेच आहे. पुण्यात बाळोबा मुंजा बोळ, नागेश्वर मंदीर, पुण्येश्वर मंदीर तसेच अमृतेश्वर मंदीर समूह या ठिकाणी अशा प्रकारचे गणपती कोरलेले आढळून येतात. पैकी नागेश्वर आणि अमृतेश्वर येथील गणपती हे स्मारकशिला म्हणावी अशाप्रकारच्या स्तंभांवर कोरलेले आहेत तर पुण्येश्वर व बाळोबा मुंजा बोळ येथील गणपती हे एका विरगळ वर कोरलेले दिसून येतात. खरे सांगायचे तर ही ठिकाणे सामन्यांच्या स्मरणात देखील राहणार नाहीत परंतु महाराष्ट्रात गणपतीचे महत्त्व कालानुरूप कसे वाढत गेले हे सांगणारी ही उदाहरणे निश्चितपणे आहेत.  



महाराष्ट्रात याव्यतिरिक्त अनेक ठिकाणी विविध प्रकारचे गणपती आढळून येतात. मग तो आव्हाणेचा निद्रीस्त गणपती असेल किंवा गणपती गडद लेण्यांमधील असेल, हरिश्चंद्रगडावरील तांत्रिक गणपती असेल किंवा लेण्याद्रीमधील ओबडधोबड गणपती असेल. यासर्व मूर्तींच्या ठिकाणी भक्तीभाव मात्र सारखाच. पण हल्लीच्या देवस्थानांमधील ओसंडून वाहणारी गर्दी पहिली की मग वाटते की आपण या देवाला मोकळा श्वास सुद्धा घेऊ देत नाही तर तो आशीर्वाद तरी मोकळेपणाने देईल का!? मग अशावेळी अशा अनगड आणि तुलनेने कमी प्रसिद्ध ठिकाणे असलेले देव जास्त आवडायला लागतात. देव आणि भक्त यांच्यामध्ये एक आंतरिक संवाद असतो तो केवळ अशाच ठिकाणी होऊ शकतो. त्यामुळे मनाच्या शांततेसाठी तरी किमान गर्दी टाळून हे आगळे वेगळे गणपती पाहण्यासाठी नक्की भेट द्यावी!!