Sunday, 18 June 2017

पावसाळ्यातील स्वच्छंद भटकंती

आता पावसाळा अगदी तोंडावर आला आहे. चहुबाजूनी येणारे पावसाचे ढग सह्याद्रीच्या कड्यांना धडकत आहेत, अशा पावसाळी धुंद वातावरणात घरातून बाहेर न पडावेसे वाटले तर नवलच. तर या पावसाळी वातावरणात कुठे फिरावे याबद्दल हा लेख.

किल्ले- महाराष्ट्रातील गडकिल्ल्यांवर धुव्वांधार पाउस पडतो. त्यामुळे पावसात गडांवर जाताना जरा जपूनच. शिवाय धुके आणि निसरड्या पायऱ्यांचा धोका असल्याने अवघड किल्ले टाळावेत. मात्र कोरीगड, तुंग, तिकोना,सुधागड,राजमाची अशा किल्ल्यांवरील केलेली पावसाळ्यातील भटकंती ही नक्कीच सुखावह असेल.
पळू-सोनावळे लेणी

मंदिरे- पावसाळ्यात राउळांची भटकंती करण्यासारखे सुख नाही. मस्त पैकी गाडीतून पावसाचा आस्वाद घेत आपण सहकुटुंब एखादी छानशी ट्रीप काढू शकता. भुलेश्वर, बहादूरगडामधील मंदिरे, गोंदेश्वर, खिद्रापूर ही मंदिरे आवर्जून पहावीत अशी.

पाटेश्वर मंदीर देगाव- सातारा येथून दिसणारा परिसर

लेणी- या पावसाळी वातावरणात सह्याद्रीची कातळलेणी अजूनच खुलून दिसतात. वर्षभर बसलेली धूळ नाहीशी होऊन त्या कातळाला नवीन लकाकी येते आणि लेणीतील गंभीर वातावरणाला गरजणाऱ्या पावसाची साथ मिळून एक वेगळीच अनुभूती येते. या मस्त वातावरणात थोडी आडवाटेवर असणारी येलघोल, पाले लेणी, बेडसे लेणी, कान्हेरी लेणी आवर्जून पहावीत अशी.

येलघोल लेणी

अभयारण्ये-
या पावसाळी वातावरणात तसे मोठे प्राणी कमीच दिसतात आणि त्यात बहुतांश
अभयारण्ये ही पावसात बंद असल्याने पर्यटकांची निराशा होते. पण आपण जर खरच हौशी पर्यटक असाल तर आंबोली येथील कीटक सृष्टी किंवा भीमाशंकर अभयारण्यात गर्द झाडीत केलेली भटकंती नक्कीच आवडेल अशी.



पावसाळ्यात वाहणारे धबधबे, विविध प्रकारचे कीटक, रानफुले, लेण्यातील शांतता आणि गडकिल्ल्यांवर ढगात राहण्याचा अनुभव घेण्यासाठी पायाला भिंगरी लाऊन ‘फिरस्ती महाराष्ट्राची’ ही जरूर करावी अशीच आहे.


Thursday, 1 June 2017

जिलेबी आणि पुरणपोळी

भारतीय खाद्य संस्कृतीबद्दल वाचताना भोजनकुतूहल हा मस्त ग्रंथ सापडला. रघुनाथ’ नावाच्या लेखकाने १७व्या शतकाच्या शेवटाकडे लिहिलेल्या या ग्रंथात अनेक पाककृतींचा समावेश आहे. पुस्तक संस्कृत मधले असले तरी या पाककृती सहज लक्षात येतात. अनेक नवीन पुस्तके याच्यापुढे झक मारतील असा हा ग्रंथ. यात जिलेबी आणि पुरणपोळी यांचे वर्णन सुद्धा दिले आहे. (गोड पदार्थ हा जिव्हाळ्याचा विषय असल्याने आधी तेच वाचले)




१. जिलेबी-

नूतनं घटमादाय तस्यान्त: कुशलो जन:।
प्रस्थार्धपरिमाणेन दध्नाम्लेन प्रलेपयेत्॥
द्विप्रस्थां समितां तत्र दध्यम्लं प्रस्थसंमितम्।
घृतमर्धशरावं च घोलयित्वा घटे क्षिपेत्॥
आतपे स्थापयेत्तावद्यावद्याति तदम्लताम्।
ततस्तु प्रक्षिपेत्पात्रे सच्छिद्रे भाजने च तत्॥
परिभ्राम्य परिभ्राम्य तत्संतप्ते घृते क्षिपेत्।
पुन: पुनस्तत्प्रवृत्य विदध्यान्मण्डलाकृतिम्॥
तां सुपक्वां घृतान्नीत्वा सितापाके तनुद्रवे।
कर्पूरादिसुगन्धे च श्रमयित्वोद्धरेत्तत:॥
एषा कुण्डलिनी नाम्ना पुष्टिकान्तिबलप्रदा।


नवा घडा घेऊन त्याच्या आतील भागावर अर्धा प्रस्थ (एक शेर) आंबट दही लेपावे. चार शेर कणीक, एक शेर दही आणि अर्धा शेर तूप चांगले मिसळून घडयामध्ये भरावे. मिश्रण आंबेपर्यंत घडा उन्हात ठेवावा. छिद्र असलेल्या भांडयामध्ये काढून घेऊन मिश्रण उकळत्या तुपामध्ये पाडून आणि फिरवून फिरवून वर्तुळाकार आकृति करावी. चांगली तळली गेल्यावर तिला तुपातून काढून कापूर इत्यादींनी सुवासित केलेल्या घट्टसर साखरपाकामध्ये बुडवून काढावी. याला कुण्डलिनी असे नाव आहे.




2. पुरणपोळी

पोळिका पूर्णगर्भा तु गुर्वी स्याद्गुडदालिता

गुळ आणि डाळ यांचे मिश्रण भरलेली पोळी म्हणजे पुरणपोळी



Thursday, 4 May 2017

चंद्रभर रात्र




चंद्रभर रात्र
किर्रर्र अंधार
अंधारातल्या काजव्यांच्या
प्रकाशाचा आधार


चांदण्यांचा सडा
दूरवर मंदाकिनी
गूढ शांततेत 
मन जाई हरवूनी


सरलेली रात्र
उरलेल्या आठवणी
ओंजळभर चांदण्या घेऊन
घराकडे परतुनी


                                       - शंतनु परांजपे  
                                     पुणे, 2017