Skip to main content

सिंहगड व्हॅली- पक्ष्यांचे नंदनवन (Sinhagad Valley)


verditer flycatcher


महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी अभयारण्ये आहेत. काही पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध तर काही इतर अन्य वन्य जीवांसाठी पण अशी अनेक ठिकाणे आहेत जी अभयारण्ये नसून सुद्धा तिथे मोठ्या प्रमाणावर जैवविविधता आढळते. यातील एक ठिकाण म्हणजे सिंहगडाची दरी. बहुतांश लोकं याला सिंहगड व्हॅली या नावाने सुद्धा संबोधतात. जवळपास हिवाळ्यातील प्रत्येक रविवारी इथे पक्षी निरीक्षक आणि छायाचित्रण करण्यासाठी लोकांची वर्दळ असते. सह्याद्रीच्या प्रमुख अशा भुलेश्वर रांगेत वसलेला सिंहगड, त्याचे ऐतिहासिक महत्व यांमुळे सिंहगडावर जाण्यासाठी अनेक लोकं गर्दी करतात पण इथे आढळणाऱ्या पक्ष्यांची दखल घेण्यासाठी मात्र मोजकेच थोडे लोकं फिरकतात. अर्थात सरकारी यंत्रणांमध्ये असणारी उदासीनता, इथे आढळणाऱ्या जैवविविधतेचे व्यवस्थित प्रकारे डॉक्यूमेंटेशन न करणे ही महत्वाची कारणे.

red throated flycatcher


सिंहगड व्हॅली ही किल्ल्याच्या दोन्ही बाजूला आहे पण गर्दी मात्र आतकरवाडीमध्येच होते. इथे जाणे अत्यंत सोपे आहे, सिंहगड किल्ला चढायची सुरुवात होण्यापूर्वीच डावीकडे जो रस्ता जातो तिथपासूनच व्हॅलीची सुरुवात होते. पावसाळ्यात आढळणारी विविध फुले, हिवाळ्यातील स्थलांतरीत पक्षी आणि विविध फुलपाखरे ही इथली वैशिष्ट्ये. पावसाळा सुरु झाला की इथले झरे वाहू लागतात आणि अशा काळात जर तुम्ही गेलात तर तुम्हाला दिसतील सुगरणीची घरटी.

अरे खोप्यामधी खोपा सुगरणीचा चांगला
देखा पिल्लासाठी तिनं झोका झाडाले टांगला

ती घरटी बघताना हे गीत सतत कानात घुमत असते. खोप्यातून हळूच बाहेर डोकावणारी ती सुगरण, तिचा पिवळा टोपीवाला नर हे बघण्यात वेळ कसा जातो तेच कळत नाही.  

हिवाळा सुरु झाला की इथे बाहेरून येणाऱ्या पक्ष्यांची लगबग सुरु होते. भारताच्या किंवा जगाच्या इतर भागातून येणाऱ्या पक्ष्यांना तिकडची कडक थंडी सहन होत नाही त्यामुळे इतक्या किलोमीटरचा प्रवास करून सिंहगडाच्या पायथ्याशी ४-५ महिन्यांसाठी आपला संसार थाटतात. पक्षी आल्याची बातमी आली रे आली की सर्व पक्षीछायाचित्रकार त्या पक्ष्यांचे फोटो मिळवण्यासाठी धडपड करतात. स्वर्गीय नर्तक (Indian Paradise Flycatcher) या लांब शेपटीवाल्या सुंदर पक्ष्याची छबी टिपण्यासाठी काय ती धडपड. पण तुम्हाला सांगतो, आयुष्यात एकदा तरी तो पक्षी बघा. निसर्गाची सुंदरता काय असते ते तुम्हाला कळेल. मोरकंठी (Verditer Flycatcher), नीलवर्णी (Ultramarine Flycatcher), राखी डोक्याचा पिवळा माशिमार (Grey headed canary flycatcher), लाल छातीचा तांबुला (Red throated Flycatcher) इत्यादी पक्ष्यांसाठी सिंहगड व्हॅली खूप प्रसिद्ध आहे.

crested lark

सह्याद्रीतील इतर सदाहरित जंगलांप्रमाणे सिंहगडचे जंगल सुद्धा सदाहरित वृक्षांचे आहे. साग, आंबा, चिंच, हिरडा, बेहडा, खैर इत्यादी झाडे इथे आढळतात. फुलांची आणि फुलपाखरांची तर गणतीच नाही. व्हॅलीमध्य आत शिरले की एक ओढा लागतो. हिवाळ्यात केवळ याच ओढ्यात पाणी आढळते त्यामुळे, सकाळी पाणी पिण्यास हे सर्व पक्षी हमखास पणे येतातच. त्यामुळे विनासायास या पक्ष्यांचे फोटो काढता येतात. गरुड किंवा घुबडे पहायची असतील तर मात्र जंगलामध्ये आत शिरावे लागेल. अर्थात ही जागा ट्रीप काढण्यासाठी मुळीच नाही. त्यामुळे तिथे जाऊन धांगडधिंगा करायचा असेल तर मुळीच जाऊ नका. पण पक्ष्यांची दुनिया पहायची असेल किंवा एखादा दिवस निसर्गाच्या सानिद्ध्यात घालवायचा असेल तर व्हॅलीसारखी जागा नाही. फक्त सोबत माहीतगार माणूस हवा जो या पक्ष्यांची नावे सांगू शकेल. त्यामुळे सिंहगड किल्ला, व्हॅली आणि येता येता पुण्याचा समुद्र अशी ओळख असलेले खडकवासला धरण येथे मिळणारी गरमागरम भजी असा बेत आखल्यास एक रविवार नक्कीच सार्थकी लागेल.


सिंहगड व्हॅलीमध्ये आढळणाऱ्या काही प्रमुख पक्ष्यांची नावे:

क्रमांक
इंग्रजी नाव
मराठी नाव
क्रमांक
इंग्रजी नाव
मराठी नाव
१.
Indian Paradise Flycatcher
स्वर्गीय नर्तक
२१
Spotted Owlet
ठिपकेदार पिंगळा
२.
Black Naped monarch
नीलमणी
२२
Scoops Owl
डुडुळा
Verditer flycatcher
नीलांग
२३
Grey-bellied Cuckoo
कारुण्य कोकीळा
Grey headed canary flycatcher
राखी डोक्याचा पिवळा माशिमार
२४
Common wood shrike
रानखाटीक
Red breasted flycatcher
तांबुला
२५
Rufous Treepie
टकाचोर
Taiga Flycatcher
लाल छातीचा तांबुला
२६
Crested Treeswift
शेंडी पाकोळी
Ultramarine Flycatcher
नीलसागर
२७
Yellow Wagtail
पिवळा धोबी
Tickell’s Blue Flycatcher
निलीमा
२८
Forest Wagtail
रान धोबी
Serpent eagle
सर्पगरुड
२९
Tree Pipit
वृक्ष तिरचिमणी
१०
Booted Eagle
सुतुंग
३०
Jungle bush quail
लावरी
११
Bonelli's Eagle
नराच
३१
Wryneck
मानमोडी
१२
Crested hawk eagle
तुरेबाज व्याध
३२
Crested Bunting
युवराज
१३
Plum Headed Parakeet
तोईपोपट
३३
White-Bellied Drongo
पांढरपोट्या कोतवाल
१४
Red Avadavat
लाल मुनिया
३४
Greenish Warbler
हिरवट पर्णी वटवट्या
१५
Blackbird
कस्तुरी
३५
Puff-throated Babbler
ठिपकेवाला पहाडी सातभाई
१६
Blue rock Thrush
निळा कस्तूर
३६
Tawny-bellied Babbler
लालटोपी सातभाई
१७
Malbar Whistling Thrush
पर्वत कस्तुर
३७
scimitar babbler
तलवारचोच सातभाई
१८
Orange Headed Thrush
रानकस्तूर
३८
White-cheeked Barbet
कुर्टुक
१९
Green Footed Pigeon
हरियल
३९
White-rumped Munia
पांढर्‍या पाठीची मनोली
२०
Jungle Prinia
रानवटवट्या
४०
Oriental Honey Buzzard
मोहोळ घार

(ही यादी परिपूर्ण नाही. इथे आणखी भरपूर पक्षी आढळतात मात्र विस्तारभयास्तव सर्व पक्ष्यांची नावे येथे देणे शक्य नाही)

जायचे कसे-
पुणे-खडकवासला-खानापूर-आतकरवाडी असे साधारण २०-२५ किमी अंतर.

जेवणाची सोय-
खानापूर येथे जेवणाची सोय होऊ शकेल तसेच सिंहगड किल्ल्यावर मिळणाऱ्या भजीची चव काही निराळीच.

विशेष टीप-

डिसेंबर-जानेवारी हा उत्तम कालावधी.



© 2017, Shantanu Paranjape

Comments

Popular posts from this blog

‘शिवाजी न होता तो सुन्नत होती सबकी’

या टायटल ने पोस्ट टाकायला एक मोठे कारण आहे, मागे फेसबुकवर भुलेश्वर येथील भंगलेल्या मूर्तीची पोस्ट टाकली होती आणि त्यावर अनेक विद्वानांनी चर्चा केली आणि बऱ्याच लोकांचे असे मत बनले की हा विध्वंस धार्मिक नसून राजकीय होता. त्यासाठी त्यानी ‘औरंगजेबाची’ काही फर्माने देण्याचे आश्वासन सुद्धा दिले. (अर्थात अजून पर्यंत ती काही मिळाली नाहीत). पण औरंगजेब नक्की कोण होता किंवा तो किती धर्माभिमानी होता हे वाचायची उत्सुकता लागली होती. सर जदुनाथ सरकार यांच्यापेक्षा औरंगजेबाचा अभ्यास कुणी केला असेल असे मला वाटत नाही त्यामुळे त्याचेच पुस्तक मी वाचायला सुरुवात केली. त्यांच्याच पुस्तकातील काही वाक्य इथे देतो आहे. माझा काही शिवाजी राजांवर वगैरे अभ्यास काही नाही किंवा मला मराठी, हिंदी, इंग्रजी सोडून कोणतीही भाषा वाचता येत नाही पण सर जदुनाथ सरकार यांच्या औरंगजेबाच्या अभ्यासावर शंका घेण्याचे सामर्थ्य मजपाशी नाही त्यामुळे जशी वाक्ये आहेत तशीच देतो. ती वाचून सर्वांनी काय ते समजून जावे –
“त्याने हिंदू धर्माची शिकवण सांगणारे जे अनेक संप्रदाय होते ते मोडून टाकले. हिंदूंच्या पूजेची जी देवस्थाने होती त्यांचा त्याने …

शिवाजी राजांचा मृत्यू कसा झाला?

रायगडाने अनेक सुखद आणि दुखद क्षण अनुभवले. त्यापैकीच एक म्हणजे छत्रपती शिवाजी राजांचे आकस्मिक निधन! १६७४ ला राज्याभिषेक झाल्यानंतर कुणाला वाटले पण नसेल की अवघ्या ६ वर्षात हा महान राजा हे जग सोडून जाईल म्हणून पण नियतीचा फेरा कुणास चुकतो का!३ एप्रिल १६८०, चैत्र पौर्णिमा,शालिवाहन नृप शके १६०२ या दिवशी हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न पाहणारा माझा राजा निधन पावला! त्यानंतर हा लढा पुढे संभाजी महाराज, मग राजाराम महाराज, ताराराणी, शाहू महाराज आणि नंतर पेशवे असा सर्वांनी यशस्वीपणे चालवला आणि थोरल्या राजांनी पाहिलेले स्वराज्याचे स्वप्न पूर्ण करून त्याचे रूपांतर विशाल मराठा साम्राज्यात केले.
केवळ ५० वर्षे आयुष्य लाभलेला हा राजा अचानक मरण कसा पावला हा संशोधनाचा भाग आहे. काही म्हणतात थकव्यामुळे आजार होऊन ज्वर झाला, तर काही म्हणतात गुडघे रोगाने मरण पावला तर काही जण अष्टप्रधान मंडळातील लोकांवरच विष पाजल्याचा आरोप करतात. तर यामागे कोणते सत्य आहे हे ऐतिहासिक पुरावे पहिले की कळून येते. यातील काही पुरावे हे अगदी समकालीन आहेत, काही उत्तरकालीन आहेत, काही बखरी मधले आहेत, काही आपल्या लोकांनी लिहिलेले आहेत तर काही …

रणमर्द बाजीप्रभू देशपांडे

अनेक वेळा बाजीप्रभू कोण होते आणि त्यांचे कार्य काय असे अनेक प्रश्न 'इतिहासाचे पुनर्लेखन’ करणारी अनेक मंडळी करत असतात. अर्थात हे सर्व प्रश्न निराधार आहेत हे उपलब्ध पुराव्यानिशी सिद्ध झाले आहेच परंतु ही समाजकंटक मंडळीं या पुर्याव्याना जुमानत नाहीत! असो काही का असेना परंतु बाजीप्रभू  हे नाव इतिहासात मात्र प्रचंड गाजले आणि एखाद्या नरव्याघ्र्याप्रमाणे या मावळ्याने पराक्रम करून आपला देह ठेवला! याच शूर सेनानीला नमन करण्यासाठी हा लेखप्रपंच!!
बाजीप्रभू देशपांडे या व्यक्तिमत्वाबद्दल फारसे पुरावे उपलब्ध नसले तरी ‘प्रभूरत्नमाला’ या ग्रंथात त्यांचा थोडाफार इतिहास दिला आहे तो असा, “बाजीप्रभूंचा जन्म हा भार्गव गोत्रात झाला. ते भोर पासून ३ मैलांवर असलेल्या सिंध गावी जन्मले. त्यांचे आडनाव प्रधान असे होते. तेराव्या शतकात मुसलमान लोकांनी मांडवगडचे हिंदू साम्राज्य खालसा केल्यामुळे जी काही प्रभू घराणी दक्षिणेत उतरली त्यात ‘रघुनाथ देवराव प्रधान’ हे होते. पुढे दक्षिणेतील राजांकडून व बहामनी राजांकडून जी वतने व अधिकार मिळाले त्या हुद्द्यावरून मिळालेली प्रधान, देशपांडे, चिटणवीस, गडकरी, कुलकर्णी अशी उपनावे प…